Có nên đầu cơ cổ phiếu giá thấp? Cơ hội hay bẫy rủi ro?

Đầu cơ cổ phiếu giá thấp thường rất hấp dẫn vì cảm giác "mua được nhiều cổ phiếu" và những câu chuyện tăng giá vài chục phần trăm chỉ trong thời gian ngắn. Nhưng có lẽ chúng ta nên bắt đầu bằng một sự phân biệt: thị giá thấp không đồng nghĩa cổ phiếu rẻ, còn lợi nhuận được hiển thị trên bảng điện chưa chắc đã là lợi nhuận có thể thu về khi bán.

Cổ phiếu 5.000 đồng có rẻ hơn cổ phiếu 50.000 đồng?

Không thể kết luận chỉ bằng thị giá. Giả sử công ty A có một tỷ cổ phiếu lưu hành, giá 5.000 đồng mỗi cổ phiếu; vốn hóa của công ty là 5.000 tỷ đồng. Công ty B có 30 triệu cổ phiếu, giá 50.000 đồng; vốn hóa chỉ 1.500 tỷ đồng.

Như vậy, giá mỗi cổ phiếu của A thấp hơn B mười lần, nhưng vốn hóa A lại lớn hơn. Muốn biết doanh nghiệp có đang được định giá hấp dẫn hay không, chúng ta phải so sánh với lợi nhuận, tài sản, nợ vay, dòng tiền và khả năng tạo giá trị tương lai.

Đây là ví dụ giả định và cũng là lý do không nên xem giá 3.000 đồng là "dễ tăng gấp đôi" hơn giá 30.000 đồng.

Vì sao cổ phiếu penny hấp dẫn người đầu cơ?

Thị giá thấp thường tạo ra ba sức hút tâm lý.

Thứ nhất, mức biến động tính theo phần trăm có thể rất lớn khi giá thay đổi chỉ vài trăm đồng. Một cổ phiếu tăng từ 3.000 lên 4.000 đồng đã tăng hơn 33%.

Thứ hai, với cùng số vốn, nhà đầu tư có thể mua được nhiều cổ phiếu hơn, dễ có cảm giác đang sở hữu một vị thế "lớn". Nhưng số lượng cổ phiếu không quyết định tỷ suất lợi nhuận.

Thứ ba, các câu chuyện cổ phiếu tăng gấp nhiều lần thường được kể lại nhiều hơn các trường hợp giảm sâu, mất thanh khoản hoặc hủy niêm yết. Đây là thiên lệch khi chúng ta chỉ nhìn thấy một số ít trường hợp chiến thắng.

Rủi ro nguy hiểm nhất không chỉ là giá giảm

Thanh khoản có thể biến mất

Một cổ phiếu ít người giao dịch có thể tăng nhanh khi xuất hiện lực mua mới. Nhưng khi tâm lý đảo chiều, số người muốn mua có thể rất ít. Chúng ta có thể đặt lệnh bán mà không khớp, hoặc phải chấp nhận mức giá thấp hơn nhiều so với mong muốn.

Lợi nhuận chưa thực hiện vì vậy không hoàn toàn giống tiền mặt trong tài khoản ngân hàng. Với các vị thế lớn so với thanh khoản bình quân của cổ phiếu, việc thoát lệnh càng khó.

Doanh nghiệp có thể gặp vấn đề thật

Không ít cổ phiếu có thị giá thấp vì doanh nghiệp thua lỗ, nợ lớn, bị cảnh báo về kiểm toán, bị hạn chế giao dịch hoặc không còn triển vọng rõ ràng. Một mức giá đã giảm 70% không nói được doanh nghiệp có thể phục hồi hay tiếp tục suy yếu.

Cần đọc công bố thông tin, báo cáo tài chính, ý kiến kiểm toán, nghĩa vụ nợ và kế hoạch kinh doanh. Đặc biệt thận trọng với những khoản lợi nhuận không thường xuyên dùng để che khuất hoạt động chính kém hiệu quả.

Tin đồn và thao túng giá

Một số cổ phiếu có quy mô hoặc thanh khoản thấp có thể bị tác động mạnh bởi lời đồn về dự án, thay đổi chủ sở hữu hay kế hoạch tăng vốn. Các lời mời vào nhóm "hàng kín", cam kết tăng giá hoặc khuyến khích mua ngay kẻo lỡ cơ hội cần được xem là tín hiệu cảnh báo.

Không thể khẳng định mọi cổ phiếu thị giá thấp đều có vấn đề, nhưng tiêu chuẩn kiểm tra rủi ro phải cao hơn chứ không thấp đi.

Đầu cơ có phải là đánh bạc?

Đầu cơ là tìm kiếm lợi nhuận từ sự thay đổi giá trong thời gian tương đối ngắn. Bản thân khái niệm này không nhất thiết xấu. Người giao dịch có phương pháp có thể dùng xu hướng, thanh khoản, xác suất và quy tắc quản trị vốn để ra quyết định.

Sự khác biệt quan trọng giữa đầu cơ có kỷ luật và đánh cược cảm tính nằm ở khả năng kiểm soát rủi ro. Người đầu cơ có kế hoạch vào lệnh, điểm vô hiệu của nhận định, kịch bản thoát lệnh và tỷ trọng vốn. Người mua vì nghe lời đồn mà không biết sẽ bán khi nào thực chất đang chấp nhận rủi ro khó đo lường.

Sáu nguyên tắc bảo vệ vốn nếu vẫn muốn đầu cơ

1. Tách riêng phần vốn rủi ro: chỉ sử dụng khoản tiền có thể chấp nhận mất mà không ảnh hưởng nhu cầu thiết yếu và mục tiêu tài chính dài hạn.
2. Hạn chế đòn bẩy: vay ký quỹ có thể làm tăng thua lỗ, rủi ro bán giải chấp và giảm khả năng chủ động đúng lúc thị trường biến động.
3. Kiểm tra thanh khoản nhiều phiên: đừng chỉ nhìn một phiên khớp lệnh đột biến; hãy tự hỏi liệu mình có thể bán vị thế trong điều kiện bình thường hay không.
4. Lập kế hoạch trước khi mua: xác định luận điểm giao dịch, điều kiện chứng minh mình sai, mức chấp nhận thua lỗ và thời gian theo dõi. Lệnh dừng lỗ không bảo đảm được khớp đúng giá trong mọi tình huống.
5. Không bình quân giá xuống theo cảm xúc: cổ phiếu giảm sâu không có nghĩa đã rẻ; chỉ xem xét bổ sung vốn khi có đánh giá mới và tổng rủi ro vẫn nằm trong giới hạn.
6. Đo kết quả sau phí và thua lỗ: hiệu quả phải được nhìn qua một chuỗi giao dịch, tính cả thuế, phí, số lần cắt lỗ và mức sụt giảm tài khoản tối đa.

Có nên đầu cơ trên cổ phiếu cơ bản tốt?

Đây là hướng tiếp cận có thể đáng xem xét hơn đối với một số nhà đầu tư. Thay vì tập trung vào tin đồn, chúng ta lựa chọn danh sách doanh nghiệp có tình hình kinh doanh minh bạch, tài chính đủ lành mạnh và thanh khoản phù hợp rồi tìm cơ hội giao dịch theo xu hướng.

Dù vậy, không nên tự động biến một giao dịch đầu cơ thất bại thành khoản "đầu tư dài hạn" chỉ vì không muốn cắt lỗ. Nếu muốn thay đổi chiến lược nắm giữ, cần có phân tích doanh nghiệp và định giá mới, độc lập với giá mua cũ.

Đôi khi không giao dịch là quyết định hợp lý nhất

Khi thị trường giảm sâu, thanh khoản suy yếu, tín hiệu mâu thuẫn hoặc bản thân không có thời gian theo dõi, đứng ngoài cũng là một lựa chọn. Thị trường luôn có cơ hội mới; nhưng số vốn đã mất rất khó phục hồi nếu chúng ta liên tục giao dịch theo cảm xúc.

Một giao dịch thắng lớn chưa chắc chứng minh phương pháp tốt. Giữ được vốn và duy trì hiệu quả qua nhiều chu kỳ mới là thử thách khó.

Đọc thêm

• Đầu cơ chứng khoán
• Đầu cơ chứng khoán – phần 2
• Tính thanh khoản của cổ phiếu
• Mua xác chết để chờ nó hồi sinh

Tham khảo

• FINRA: Low-Priced Stocks Can Spell Big Problems

Bài viết chỉ mang tính giáo dục, không phải khuyến nghị mua bán cổ phiếu.

Đọc tiếp: Đầu tư giá trị, tăng trưởng hay đầu cơ? và Đầu tư giá trị bền vững.